Het publiek vraagt AI om antwoorden, maar niet om nieuws

Steeds meer mensen zoeken informatie op via AI, uit gemak en niet uit vertrouwen. Nieuws dat AI maakt wijzen ze al drie jaar onveranderd af. Voor redacties zit het risico vooral in de vraag of ze eerlijk zijn over hun AI-gebruik, en een label boven een stuk blijkt daarvoor een riskant middel.

Dit artikel is geschreven door AI.

Platte illustratie op crèmekleurige achtergrond: in het midden ligt een opgevouwen krant met zwarte strepen in plaats van tekst. Aan een hoek hangt met een touwtje een groot, leeg blauw label. Van rechts trekt een getekende hand zich met gespreide vingers terug van de krant.

Het eigen AI-gebruik van het publiek groeit snel, maar het oordeel over AI op de redactie verandert niet mee. Dat blijkt uit het Generative AI and News Report 2026 van het Reuters Institute, een enquête onder bijna 19.000 mensen in negen landen. Nederland zat daar niet bij. Nederlands focusgroeponderzoek wijst wel dezelfde kant op, met een lastige aanvulling: openheid over AI kan het vertrouwen ook schaden.

Een snellere zoekmachine, geen betere bron

In de zes landen die sinds 2024 zijn gevolgd, gebruikt inmiddels de helft wekelijks een chatbot. Een jaar eerder was dat een derde. Informatie zoeken is de belangrijkste toepassing: 38 procent deed dat afgelopen week, tegen 11 procent twee jaar geleden.

Vertrouwen is daarbij niet de drijfveer. Gemak wel: 64 procent wil een sneller en makkelijker antwoord. Slechts 21 procent zegt AI te gebruiken omdat de informatie betrouwbaarder is. Hoofdauteur Felix Simon zegt het in Nieman Lab zo: “Trust is not the main reason people use them. Instead, people see conversational AI systems as friction-reducing machines that get them information more quickly.”

Wie AI eenmaal gebruikt, vertrouwt de antwoorden wel: 72 procent van de gebruikers die er nieuws mee zochten. Maar nieuws via AI blijft een niche. Het groeide van 3 naar 9 procent van de ondervraagden. AI is een toegangspoort tot informatie, en tot nieuws nog nauwelijks.

Drie jaar hetzelfde nee

Tegenover die groei staat een oordeel dat niet beweegt. Slechts 12 procent voelt zich comfortabel bij nieuws dat volledig door AI is gemaakt. Met enige menselijke controle wordt dat 19 procent. Bij nieuws dat volledig door journalisten is gemaakt ligt dat volgens Villamedia op tweederde. Het verschil tussen nieuws van mensen en nieuws van AI keert terug in elk onderzocht land.

Comfortabel bij nieuws, naar wie het maakt Slechts 12 procent voelt zich comfortabel bij nieuws dat volledig door AI is gemaakt. Met enige menselijke controle wordt dat 19 procent. Bij nieuws dat volledig door journalisten is gemaakt ligt dat op tweederde. Comfortabel bij nieuws, naar wie het maakt Volledig door AI 12 procent AI met menselijke controle 19 procent Volledig door journalisten tweederde
Aandeel dat zich comfortabel voelt bij nieuws, naar wie het maakt. Bron: Reuters Institute, Generative AI and News Report 2026, via Villamedia.

Bij commentaar en opinie is het ongemak nog groter. Vertalen en spelling controleren vinden mensen minder bezwaarlijk. De onderzoekers schrijven dat de houding “barely changed in the three years we have been doing this research”, ondanks de snelle verandering in hoe mensen AI zelf gebruiken.

In Nederland valt die afwijzing samen met een sector die de andere kant op beweegt. Volgens de NVJ Arbeidsmarktmonitor, aangehaald door Villamedia, gebruikt 70,2 procent van de journalisten minstens wekelijks AI. “Maar terwijl journalisten AI massaal inzetten en werkgevers dat aanmoedigen, is dat niet per se wat het publiek wil”, schrijft Nele Goutier van Villamedia.

Het probleem is eerlijkheid, niet kunde

Het rapport geeft een aanwijzing waar het wantrouwen vandaan komt. Mensen zijn pessimistisch over AI-gebruik door de nieuwsmedia en optimistisch over AI-gebruik door wetenschappers en zorgprofessionals. Dat pessimisme hangt vooral samen met vermeende oneerlijkheid over het AI-gebruik, en minder met twijfel aan competentie of kwade bedoelingen. Simon concludeert dat uitgevers het publiek moeten uitleggen wat AI hen oplevert: “It also shows that publishers using AI need to communicate to audiences what’s in it for them.”

De voor de hand liggende vorm van eerlijkheid is een label. Uitgevers gebruiken dat al: 24 procent van de ondervraagden zag afgelopen week een melding dat content met AI was gemaakt.

Wat een label kost

Juist dat label kan averechts werken, zegt Mijke Slot, onderzoeker Media en Communicatie aan de Erasmus Universiteit. Zij sprak met Nederlandse focusgroepen in een onderzoek dat het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek financiert. “Mensen verlangen naar openheid over AI-gebruik. Maar als je boven een stuk zet dat er AI is gebruikt, vertrouwen mensen je werk direct veel minder.” Ze noemt dat de transparantieparadox. Het gaat om eerste, kwalitatieve resultaten, geen meting.

De grens die haar deelnemers trekken ligt dicht bij de Reuters-cijfers. AI als assistent, om te zoeken, een tekst te verbeteren of een kop te verzinnen, vinden ze over het algemeen prima. Zelfstandige aanpassingen of toevoegingen door AI niet: “Ze willen dat er iemand is die het controleert.” Personalisatie op basis van persoonsgegevens, zoals een aangepast leesniveau, vindt het gros “écht niet oke”. Jongere groepen zijn iets kritischer, volgens collega-onderzoeker Tess Hendriks waarschijnlijk omdat zij meer ervaring met AI hebben.

Slot adviseert daarom een helder AI-beleid op de website in plaats van een melding per stuk. “Neem mensen mee in de manieren waarop je AI gebruikt, welke tools wel en niet en waarvoor.” Fouten zijn volgens haar niet fataal. Ze wijst op het ANP, dat na de vondst van vermoedelijke AI-foto’s open was en er consequenties aan verbond. Volgens haar versterkt dat het vertrouwen dat er verantwoordelijkheid wordt genomen.

De twee lijnen botsen niet helemaal. Volgens het Reuters-rapport hangt pessimisme over AI bij nieuwsmedia vooral samen met vermeende oneerlijkheid daarover. Slot zegt dat een label per stuk dat wantrouwen kan aanwakkeren. Haar deelnemers zoeken de eerlijkheid elders: in uitleg vooraf over waar AI wel en niet meedoet, en in de zekerheid dat er iemand is die het controleert.